"Wśród nocnej ciszy" od HBO to najlepszy polski serial roku. Oto czemu to tak mocny seans – recenzja

Zło bywa banalne, a zarazem często ciężko objąć je rozumem, o czym Polska przekonała się przy okazji tragicznych wydarzeń w Krakowie. I o tej banalności opowiada też "Wśród nocnej ciszy", polski serial HBO, który już za chwilę debiutuje na HBO Max. Historia jednej z najgłośniejszych zbrodni okresu PRL-u naprawdę przyprawia o ciarki i aż dziwne, że dopiero teraz będziemy mogli obejrzeć ją na małym ekranie. A to oczywiście zasługa Jana Holoubka ("Heweliusz", "Wielka woda"), który naprawdę obsadził się w roli kronikarza tragicznych wydarzeń z Polski XX wieku.

Była powódź tysiąclecia, która nawiedziła Wrocław, była zapomniana już przez opinię publiczną katastrofa promu Heweliusz, będzie – co już wiemy oficjalnie – sprawa "łowców skór", którzy łódzkie karetki zamienili w fabrykę śmierci, a tymczasem teraz zaglądamy na polską prowincję sprzed 50 lat, gdzie doszło do zbrodni, której nie wymyśliłby żaden scenarzysta, za to wymyślili prości ludzie. Historia znana jako zbrodnia połaniecka, bo o niej tu mowa, jest niemalże jak biblijna przypowieść o tym, że starannie podlewane przez lata ziarno nienawiści w końcu wyda tragiczne plony.

Wśród nocnej ciszy – o czym jest serial Jana Holoubka?

Wszystko zaczyna się w Wigilię. Oto niemal równe 50 lat temu, w nocy z 24 na 25 grudnia 1976 roku, na szosie między miejscowościami Połaniec i Zrębin wracający z pasterki mieszkańcy dokonują makabrycznego odkrycia, które wstrząśnie lokalną społecznością. W śniegu, na poboczu, znajdują opuszczony przez kierowcę autobus oraz trzy ciała – młodej, ciężarnej Krysi Kality (Nel Kaczmarek, "Pionek"), jej męża Stanisława (Mateusz Górski, "Heweliusz") oraz młodszego brata, 12-letniego Miecia (Yaroslav Muravets). Od samego początku widzimy jednak, że nie jest to żaden wypadek – choć leniwi milicjanci i prokurator od razu będą chcieli w ten sposób zakwalifikować to tragiczne zdarzenie. I pewnie do tego by doszło, gdyby nie jeden sprawiedliwy, śledczy Henryk Maczek (Jędrzej Hycnar, "1679").

Maczek wie to, co wiemy i my, widzowie – śmierć wspomnianej trójki to brutalne morderstwo, które ktoś próbował nieumiejętnie zatuszować. Rozpoczyna więc śledztwo, w którym na początku będzie sam przeciwko wszystkim – niechętnej mu prokuraturze, która wolałaby udawać, że w ludowej Polsce takie wynaturzenia nie mają miejsca, i przede wszystkim przeciwko mieszkańcom Zrębina, którzy – jeśli w ogóle chcą z nim rozmawiać – cały czas utrzymują, że nie było tutaj żadnego morderstwa, wyłącznie nieszczęśliwy wypadek. A jeśli już morderstwo było, to "inne winne". Maczek ten mur milczenia będzie musiał długo i konsekwentnie kruszyć, zanim wreszcie dobije się do prawdy.

Serialowy Zrębin i jego mieszkańcy jawią się tutaj jako osobny wszechświat, gdzie panują inne reguły i gdzie ręka władzy ludowej nie sięga. Tu najważniejszy jest Bóg, występujący w czterech osobach – Ojca, Syna, Ducha Świętego i Lecha Wojdy (Łukasz Simlat, "Rojst. Millenium"). Wojda jest "tylko" sołtysem, ale ten status w żaden sposób nie oddaje władzy, jaką dzierży nad lokalną społecznością. Jego pozycję budują nowoczesne gospodarstwo, traktor i oczywiście pieniądze. To lokalny dobrodziej, który pomoże przy umierającym koniu, ubije świnię, wyrwie ząb, a jak trzeba, to i kupi dzieciakom nowe buty. A wszystko to robi z Bogiem w sercu i (przede wszystkim) na ustach.

Wśród nocnej ciszy – serial HBO zostaje z nami na długo

Wojda to w mojej opinii prawdziwa rola życia Łukasza Simlata – nie wierzę, że jest w Polsce ktoś, kto mógłby lepiej pokazać wszystkie oblicza tego bohatera. Bo ten poczciwy, pomocny gospodarz to oczywiście maska – tak naprawdę mówimy o człowieku apodyktycznym, kimś w rodzaju czarnoksiężnika, który swoją charyzmą potrafi zaczarować ludzi. To prawdziwy trybun ludowy, któremu blisko do lidera jakiejś chrześcijańskiej sekty – takie skojarzenie zapewne wielokrotnie przyjdzie widzom do głowy, bo scen uwypuklających jego karykaturalną i źle rozumianą religijność w tym serialu nie brakuje.

Podczas seansu wielokrotnie będziemy zadawali sobie pytania odnośnie do tej postaci – czy sam wierzy we wszystko, co mówi? Czy cokolwiek w nim jest prawdziwe? Maciej Kowalewski ("Tylko jedno spojrzenie"), scenarzysta i pomysłodawca "Wśród nocnej ciszy", do spółki z Simlatem i Holoubkiem namalowali tego bohatera bardzo mocną kreską, jednocześnie ani razu nie przekraczając cienkiej granicy, za którą czai się karykatura. Mogę was zapewnić, że Simlat w tej roli zostanie z wami przez długi czas, podobnie jak grająca siostrę Wojdy, Irenę Karaś, Justyna Wasilewska ("Heweliusz"), która zdecydowanie dotrzymuje mu kroku. Starając się omijać spoilerowe miny powiem jedynie, że każde spojrzenie na tę postać będzie jak spojrzenie w oczy czystego zła. Do teraz przechodzą mnie dreszcze na myśl o niektórych – czasem z pozoru błahych – scenach z jej udziałem. Prawdziwie wybitna rola.

Ci, którzy nie znają szczegółów tej makabrycznej zbrodni, zapewne już na tym etapie domyślili się, że Wojda i jego siostra są kluczowymi osobami do jej rozwiązania. I nie, nie jest to żaden wielki spoiler, o ile w ogóle możemy mówić o spoilerach w przypadku serialu opartego na faktach. Duet Kowalewski – Holoubek niby nie serwuje nam odpowiedzi od razu, ale jednocześnie gra z nami w grę "my wiemy, że wy wiecie". A gdy już tak naprawdę dowiemy się, kto jest winny, poznamy różne spojrzenia na dokładnie te same wydarzenia (odcinek 4 to niemalże polski "Rashomon") i przekonamy się, że każdy ma swoją prawdę, a serial z kryminału zmieni się nieco w dramat sądowy, który najdobitniej pokaże panującą w tej sprawie zmowę milczenia i wyparcie.

Nie zmieni się inna rzecz – od początku do końca "Wśród nocnej ciszy" pozostanie serialem tak gęstym, że wręcz budzącym dyskomfort. Darujcie sobie czekanie na wszystkie odcinki, by później obejrzeć je w jeden wieczór – dokładnie tak wyglądał mój przedpremierowy seans i muszę przyznać, że wyszedłem z niego zdewastowany psychicznie. Gdybym miał szukać jakichś analogii, wspomniałbym "Dom zły" Wojciecha Smarzowskiego – zwłaszcza pierwszy odcinek może budzić skojarzenia z tym filmem. Śnieg, milicja i tajemnicza śmierć to dla nich wspólny mianownik, ale warto odnotować, że Holoubek, częściej niż w "Heweliuszu" czy "Wielkiej wodzie", korzysta tutaj z "siekiery", jak u Smarzowskiego, co oczywiście można też uzasadnić samą historią zbrodni połanieckiej.

Bo choć winnych jej popełnienia znamy dość szybko, to pozostają jeszcze odpowiedzi na dwa inne pytania – "jak?" i "dlaczego?". I, uwierzcie, obie są równie szokujące, bo trudno odnaleźć w nich jakikolwiek sens. Nieważne, czy wszystko zaczęło się od skradzionej kiełbasy, czy jeszcze lata wcześniej, w poprzednim pokoleniu, banalność tej zbrodni będzie jednym z najbardziej uderzających jej aspektów. Innym pozostaną szokujące kulisy, odsłaniane przed nami przez twórców powoli, aż do finału, który będzie właśnie apogeum tej wspomnianej "siekiery" – Holoubek nie oszczędzi nam szczegółów i niewiele zostawi wyobraźni. Można zadawać sobie pytanie, czy aż taka dosłowność jest w tym wypadku potrzebna, czy nie można było zrobić tego subtelniej, ale sam im dłużej o tym myślę, tym bardziej jestem zdania, że taki zabieg był potrzebny. Ten serial i ta historia mają uwierać, mają wdzierać się pod skórę. I to właśnie robią.

Wśród nocnej ciszy – czy warto oglądać serial Holoubka?

Wierzę, że o "Wśród nocnej ciszy" będziemy dyskutować tak jak o "Heweliuszu", bo choć cała sprawa została rozwiązana, to, po pierwsze, niektórzy dowiedzą się o niej dopiero teraz, po drugie, o wielu jej aspektach wciąż można dyskutować. Jak chociażby o tym, czy aby na pewno powinniśmy tu mówić o sprawiedliwości. To pytanie będzie nas dręczyć długo, tak samo jak pytanie o sprawców. Ilu ich tak naprawdę było – ta kwestia pozostaje otwarta. Produkcja HBO pokazuje dobitnie, jaką zbrodnią może być milczenie. Jednym procesem w tym serialu jest ten nad zasiadającymi na ławie oskarżonych bezpośrednimi sprawcami morderstwa "kalitowych dzieci", zaś drugi odbywa się nad zbiorowym bohaterem – mieszkańcami wsi, którzy w kluczowym momencie odwrócili wzrok.

I gdybym miał się tutaj czegoś czepiać, powiedziałbym, że serial nieco za słaby nacisk kładzie na psychologiczną władzę, jaką nad wsią mieli sprawcy zbrodni i skąd brało się ich tak głębokie przekonanie o własnej bezkarności. W serialu twórcy mogli pozwolić sobie na własną interpretację tych wydarzeń i zachowań, a w jakimś stopniu sami z niej zrezygnowali. Zamiast tego dostajemy bardzo wierne odtworzenie tego, co działo się w Zrębinie przed zbrodnią, zaraz po niej oraz w trakcie procesu. Kto zna kulisy zbrodni połanieckiej, chociażby z książki Wiesława Łuki "Nie oświadczam się", na której serial w dużej mierze bazował, zauważy, że "Wśród nocnej ciszy" pozostaje znacznie wierniejsze faktom niż "Heweliusz", w którym historia wymagała jednak trochę zmian i uproszczeń na potrzeby scenariusza. I o ile doceniam to wierne podejście do faktów, bez dodatkowego wzbudzania sensacji, to jednak brakowało mi czasem próby wejścia w umysł sprawców. A może tak miało być, może do końca każdy z nich miał być enigmą, by spotęgować nasze wrażenia?

Choć mogło wydawać się to zadaniem karkołomnym, twórcom serialu HBO udało się poświęcić odpowiednio dużo uwagi wszystkim stronom tego dramatu. Mamy sprawców, śledczych, milczący tłum, ale najbardziej przejmująca jest bez wątpienia perspektywa rodziców ofiar, Zdzisławy (Magdalena Biegańska, "Ołowiane dzieci") i Władysława (Adam Woronowicz, "The Office PL") Kaletów, którym w jedną noc – w teorii tę najpiękniejszą w roku – zawalił się cały świat. Serial świetnie pokazuje, jak tych dwoje walczyło o sprawiedliwość, choć z początku zupełnie inaczej radzili sobie z całą sytuacją. Sami przeciwko całej wsi, która jak mantrę powtarzała, że nic nie wróci życia ich dzieciom – to chyba ten wątek, obok kreacji Simlata i Wasilewskiej, zrobił na mnie największe wrażenie, bo dobitnie pokazywał, że za głośną i niepojętą zbrodnią kryje się też prawdziwy dramat małych ludzi. "Wśród nocnej ciszy" w piękny sposób oddaje im hołd.

Serial działa więc na każdym poziomie – dramatu, kryminału, thrillera czy momentami wręcz horroru. Jak na dłoni widzimy, ile zakamuflowanej przemocy może kryć się w tak małej społeczności, jak łatwo nią manipulować, wręcz zaczarować. Strach w połączeniu z wypaczoną moralnością może okazać się zabójczą mieszanką, co tutaj zostaje pokazane w sposób niezwykle dobitny. Ten wstrząsający scenariusz, który w dużej mierze napisało samo życie, rewelacyjne aktorskie kreacje plejady polskich gwiazd (tak, Tomasz Schuchardt też ma tu swoją rolę) i realizacja na najwyższym poziomie (zdjęcia Macieja Sobieraja to majstersztyk!) sprawiły, że moje wysokie oczekiwania przed seansem zostały spełnione w stu procentach. Oto najlepszy polski serial tego roku.

Wśród nocnej ciszy – premiera 13 listopada w HBO Max